Definicja bezpieczeństwa energetycznego

Bezpieczeństwo energetyczne oznacza zdolność gospodarki do zaspokajania obecnego i przyszłego zapotrzebowania odbiorców na paliwa oraz energię. Dostawy powinny być stabilne, możliwe do zrealizowania pod względem technicznym i ekonomicznym, a jednocześnie zgodne z wymaganiami ochrony środowiska.

Na poziom bezpieczeństwa energetycznego wpływają między innymi dostępność surowców, struktura wytwarzania energii, stan infrastruktury, możliwości magazynowania, dywersyfikacja dostaw, polityka międzynarodowa, rozwój technologii oraz skutki zmiany klimatu.

 

 

 

Najważniejsze informacje o bezpieczeństwie energetycznym

• Bezpieczeństwo energetyczne polega na zapewnieniu stabilnych dostaw paliw i energii odpowiadających obecnemu oraz przyszłemu zapotrzebowaniu odbiorców.
• Nie jest ono równoznaczne z pełną samowystarczalnością – znaczenie mają również zróżnicowane kierunki dostaw i odporna infrastruktura.
• System energetyczny powinien być odporny na awarie, kryzysy geopolityczne, przerwy w dostawach, cyberataki i ekstremalne zjawiska pogodowe.
• Transformacja energetyczna powinna łączyć niezawodność dostaw z akceptowalnymi kosztami oraz ograniczaniem wpływu energetyki na środowisko i klimat.

Co to jest bezpieczeństwo energetyczne?

Bezpieczeństwo energetyczne jest stanem, w którym odbiorcy mają zapewniony dostęp do paliw, energii elektrycznej i ciepła w wymaganej ilości, czasie oraz jakości. System powinien działać zarówno w warunkach normalnych, jak i podczas zakłóceń dostaw, awarii lub innych sytuacji kryzysowych.

Definicja bezpieczeństwa energetycznego obejmuje cały łańcuch energetyczny:

• pozyskiwanie i import surowców,
• wytwarzanie energii elektrycznej oraz ciepła,
• przesył i dystrybucję,
• magazynowanie energii i paliw,
• dostawy do odbiorców końcowych,
• efektywne wykorzystanie energii.

Bezpieczeństwo nie zależy więc wyłącznie od liczby elektrowni albo dostępności jednego surowca. Wymaga odpowiednich mocy wytwórczych, stabilnych sieci, rezerw, możliwości bilansowania systemu oraz sprawnego reagowania na zakłócenia.

Jak Prawo energetyczne definiuje bezpieczeństwo energetyczne?

Ustawa Prawo energetyczne definiuje bezpieczeństwo energetyczne jako stan gospodarki umożliwiający pokrycie bieżącego i przyszłego zapotrzebowania odbiorców na paliwa i energię w sposób technicznie oraz ekonomicznie uzasadniony, przy zachowaniu wymagań ochrony środowiska.

Definicja łączy trzy podstawowe elementy: ciągłość dostaw, ich ekonomiczną i techniczną wykonalność oraz ochronę środowiska. Żadnego z nich nie można analizować całkowicie niezależnie od pozostałych.

Zapewnienie dostaw za wszelką cenę nie tworzy trwałego bezpieczeństwa. Podobnie system tani, ale podatny na awarie lub oparty na jednym kierunku importu, nie jest wystarczająco odporny.

Jakie są najważniejsze filary bezpieczeństwa energetycznego?

Dostępność paliw i energii

Podstawowym warunkiem jest możliwość pokrycia zapotrzebowania gospodarstw domowych, przemysłu, transportu, usług i infrastruktury publicznej. Należy uwzględniać zarówno przeciętne zużycie, jak i okresy szczytowego zapotrzebowania.

Dywersyfikacja źródeł i kierunków dostaw

Uzależnienie od jednego paliwa, dostawcy, kierunku importu lub technologii zwiększa podatność systemu na zakłócenia. Dywersyfikacja może obejmować źródła krajowe, import z różnych państw, terminale, połączenia transgraniczne, odnawialne źródła energii i technologie magazynowania.

Odporna infrastruktura

Bezpieczny system potrzebuje niezawodnych elektrowni, sieci przesyłowych i dystrybucyjnych, gazociągów, terminali, magazynów oraz systemów sterowania. Infrastruktura powinna być modernizowana, odpowiednio utrzymywana i chroniona przed zagrożeniami fizycznymi oraz cybernetycznymi.

Akceptowalne koszty

Ceny energii wpływają na funkcjonowanie gospodarstw domowych oraz konkurencyjność przedsiębiorstw. Długotrwały wzrost kosztów może prowadzić do ograniczania produkcji, spadku inwestycji i pogorszenia sytuacji odbiorców wrażliwych.

Elastyczność i bilansowanie systemu

Produkcja oraz zużycie energii elektrycznej muszą być na bieżąco równoważone. Wraz ze wzrostem udziału źródeł zależnych od pogody rośnie znaczenie magazynów energii, elastycznych odbiorców, połączeń transgranicznych, zarządzania popytem i stabilnych źródeł uzupełniających.

Ochrona środowiska i odporność klimatyczna

System energetyczny powinien ograniczać emisje i inne oddziaływania na środowisko, a jednocześnie być przygotowany na skutki zmiany klimatu. Susze, fale upałów, powodzie, silny wiatr i pożary mogą wpływać na produkcję, przesył oraz chłodzenie instalacji energetycznych.

Czy samowystarczalność oznacza bezpieczeństwo energetyczne?

Samowystarczalność energetyczna opisuje relację między energią pozyskiwaną w kraju a całkowitym zapotrzebowaniem. Jest ważnym wskaźnikiem, ale nie przedstawia pełnego obrazu bezpieczeństwa.

Kraj może charakteryzować się wysokim poziomem produkcji własnej, a jednocześnie:

• być uzależniony od jednego rodzaju paliwa,
• posiadać przestarzałą infrastrukturę,
• mieć niewystarczające rezerwy mocy,
• ponosić wysokie koszty wytwarzania energii,
• być narażony na awarie i ekstremalne warunki pogodowe.

Z drugiej strony import nie musi automatycznie oznaczać braku bezpieczeństwa, jeśli pochodzi z wielu stabilnych kierunków, jest wspierany przez odpowiednie zapasy i może być zastąpiony alternatywnymi dostawami.

Bezpieczeństwo energetyczne należy więc oceniać na podstawie odporności całego systemu, a nie wyłącznie udziału krajowych surowców.

Jakie czynniki wpływają na bezpieczeństwo energetyczne kraju?

Poziom bezpieczeństwa energetycznego jest wynikiem wzajemnego oddziaływania wielu czynników:

• położenia geopolitycznego,
• relacji międzynarodowych,
• dostępności krajowych surowców,
• struktury wytwarzania energii,
• stanu sieci i pozostałej infrastruktury,
• dostępnych mocy wytwórczych i rezerw,
• rozwoju technologii,
• możliwości magazynowania energii,
• sytuacji na rynkach finansowych i surowcowych,
• regulacji krajowych oraz unijnych,
• polityki klimatycznej,
• zagrożeń terrorystycznych i cybernetycznych,
• zmiany klimatu i ekstremalnych zjawisk pogodowych.

Znaczenie poszczególnych czynników zmienia się w czasie. Rozwiązanie korzystne w jednej dekadzie może okazać się niewystarczające w kolejnej ze względu na rozwój technologii, zmianę cen, nowe regulacje albo zmianę sytuacji geopolitycznej.

Jak bezpieczeństwo energetyczne łączy się z konkurencyjnością i zrównoważonym rozwojem?

Polityka energetyczna powinna równoważyć kilka powiązanych celów:

• bezpieczeństwo – stabilność i odporność dostaw,
• konkurencyjność – akceptowalne koszty dla odbiorców i gospodarki,
• zrównoważony rozwój – ograniczanie wpływu energetyki na środowisko,
• odpowiedzialność społeczną – dostępność energii i uwzględnienie skutków transformacji dla społeczeństwa.

Decyzja wzmacniająca jeden obszar może wpływać na pozostałe. Przykładowo szybkie ograniczenie wykorzystania określonego paliwa może zmniejszać emisje, ale bez przygotowania alternatywnych źródeł, sieci i magazynów może jednocześnie pogorszyć stabilność dostaw.

Jak zmiana klimatu wpływa na bezpieczeństwo energetyczne?

Zmiana klimatu oddziałuje na system energetyczny zarówno bezpośrednio, jak i poprzez wymogi transformacji. Ekstremalne zjawiska pogodowe mogą uszkadzać infrastrukturę, ograniczać dostępność wody potrzebnej do chłodzenia elektrowni i powodować wzrost zapotrzebowania na energię podczas fal upałów lub mrozów.

Najważniejsze zagrożenia obejmują:

• niedobory wody i ograniczenia pracy instalacji wymagających chłodzenia,
• uszkodzenia sieci wskutek burz, silnego wiatru i oblodzenia,
• zalanie obiektów energetycznych,
• wzrost zapotrzebowania na chłodzenie podczas fal upałów,
• zmienność produkcji ze źródeł zależnych od pogody,
• ryzyko pożarów oddziałujących na infrastrukturę.

Rozwój systemu energetycznego powinien więc uwzględniać nie tylko redukcję emisji, lecz także adaptację infrastruktury do zmieniających się warunków klimatycznych.

Jak zmieniała się polityka klimatyczno-energetyczna UE?

Historyczny pakiet klimatyczno-energetyczny „3 × 20” wyznaczał na 2020 rok cele dotyczące redukcji emisji gazów cieplarnianych, wzrostu udziału odnawialnych źródeł energii oraz poprawy efektywności energetycznej.

W kolejnych latach Unia Europejska przyjęła bardziej rozbudowane ramy polityki klimatycznej, w tym Europejski Zielony Ład i Europejskie Prawo o Klimacie. Oznacza to dalszą transformację sektora energetycznego, rozwój odnawialnych źródeł energii, zwiększanie efektywności oraz ograniczanie emisji.

Aktualne cele oraz sposób ich realizacji podlegają zmianom wraz z nowymi regulacjami. W praktyce bezpieczeństwo energetyczne wymaga takiego planowania transformacji, aby przebudowa systemu nie powodowała niedoboru mocy, nadmiernego wzrostu kosztów ani zwiększenia zależności od pojedynczych technologii lub dostawców.

Co bezpieczeństwo energetyczne oznacza dla przedsiębiorstw?

Zakłócenia w dostawach energii mogą powodować zatrzymanie produkcji, uszkodzenia instalacji, utratę surowców i problemy z realizacją kontraktów. Dlatego przedsiębiorstwa powinny analizować własną odporność energetyczną.

Działania mogą obejmować:

• identyfikację procesów krytycznych,
• analizę zapotrzebowania na energię i paliwa,
• dywersyfikację źródeł zasilania,
• rozwój własnych źródeł energii,
• magazynowanie energii lub paliw,
• zapewnienie zasilania awaryjnego,
• przygotowanie planów ciągłości działania,
• poprawę efektywności energetycznej,
• testowanie procedur reagowania na awarie.

Odporność energetyczna zakładu jest powiązana również z bezpieczeństwem instalacji i ciągłością procesów. Więcej informacji o identyfikowaniu oraz ograniczaniu ryzyka w obiektach przemysłowych znajdziesz w artykule dotyczącym bezpieczeństwa procesowego.

Jaki jest stan bezpieczeństwa energetycznego w Polsce?

Ocena sytuacji Polski wymaga uwzględnienia między innymi struktury wytwarzania energii, dostępności paliw, stanu sieci, połączeń międzysystemowych, możliwości magazynowania oraz tempa rozwoju nowych źródeł.

Znaczenie mają również inwestycje w energetykę odnawialną i jądrową, modernizacja sieci, rozwój magazynów energii, dywersyfikacja dostaw gazu i ropy oraz zwiększanie efektywności energetycznej.

Szczegółowe omówienie tych uwarunkowań znajdziesz w materiale: Jaki jest stan bezpieczeństwa energetycznego w Polsce?

Bezpieczeństwo energetyczne jest procesem, nie stałym stanem

Nie istnieje jeden uniwersalny model bezpieczeństwa energetycznego odpowiedni dla każdego kraju i każdej sytuacji. System musi być stale dostosowywany do zmian technologicznych, gospodarczych, politycznych i środowiskowych.

Najważniejsze jest zachowanie równowagi pomiędzy niezawodnością dostaw, ich kosztem, odpornością infrastruktury i ochroną środowiska. W pierwszej połowie XXI wieku coraz większe znaczenie będą miały również adaptacja do zmiany klimatu, rozwój elastyczności systemu i zabezpieczenie infrastruktury krytycznej.

Rys. 1. Współzależność bezpieczeństwa energetycznego, zmiany klimatu oraz bezpieczeństwa ekologicznego.

Najczęściej zadawane pytania o bezpieczeństwo energetyczne

Co oznacza bezpieczeństwo energetyczne?

Bezpieczeństwo energetyczne oznacza zdolność gospodarki do pokrywania obecnego i przyszłego zapotrzebowania odbiorców na paliwa i energię w sposób uzasadniony technicznie i ekonomicznie oraz zgodny z wymaganiami ochrony środowiska.

Jakie są najważniejsze filary bezpieczeństwa energetycznego?

Najważniejsze filary to dostępność paliw i energii, dywersyfikacja dostaw, odporna infrastruktura, akceptowalne koszty, możliwość bilansowania systemu oraz ograniczanie wpływu energetyki na środowisko.

Czy bezpieczeństwo energetyczne oznacza samowystarczalność?

Nie. Kraj może korzystać z importu i pozostawać bezpieczny energetycznie, jeżeli dostawy pochodzą z różnych stabilnych kierunków, istnieją odpowiednie zapasy, a infrastruktura pozwala zastąpić utracone źródło.

Jak zmiana klimatu wpływa na bezpieczeństwo energetyczne?

Susze, fale upałów, powodzie i gwałtowne zjawiska pogodowe mogą ograniczać produkcję energii oraz uszkadzać infrastrukturę. System powinien jednocześnie redukować emisje i być przygotowany na skutki zmieniającego się klimatu.

Autor: dr inż. Andrzej Tyszecki

Artykuł do pobrania w formie PDF: Pobierz

¹ Ustawa z 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne.
² A.J. Madera, „Polityka państwa w sektorze naftowym”, w: „Bezpieczeństwo energetyczne kraju”, Polskie Forum Akademicko-Gospodarcze, Warszawa 2006.
³ „Alternatywna Polityka Energetyczna Polski do 2030 roku”, Instytut na rzecz Ekorozwoju, Warszawa 2009.
⁴ Ministerstwo Energii, projekt „Polityki energetycznej Polski do 2040 roku”, wersja z 2019 roku – źródło historyczne.